Istorija

ISTORIJA NOVOG SADA

U podnožju Fruške gore, u senci Petrovaradinske tvrđave (Gibraltara na Dunavu) i na obalama Dunava se nalazi Novi Sad, grad sa istorijom dugom nešto više od 300 godina. On je počeo da se gradi na 1244 kilometru toka Dunava. Novi Sad se u spisima prvi put spominje 1694. godine, samo dve godine nakon početka gradnje Petrovaradinske tvrđave. Bez obzira na ovako relativno kratku istoriju samog grada, ovaj prostor ima veoma dugu i zanimljivu prošlost, koja obuhvata brojne narode i kulture. Na ovom mestu gde se približavaju i sastaju tri reke, Dunav, Tisa i Sava, sučeljavale su se kulture Istoka i Zapada, Pravoslavlje, Katoličanstvo i Islam, i samim tim su ovde utočište našle brojne etničke i verske grupe. Ovaj prostor su naseljavali i posećivali brojni narodi. Pored Rimljana tu su bili i Gepidi, Huni, Avari, Sloveni, Germani, Mađari, Vizantijci i Turci. Prvu tvrđavu na petrovaradinskoj steni su podigli Rimljani. Ovu tvrđavu su obnovili Mađari, a dalju brigu o njoj su preuzeli Turci. U 17. veku, nakon proterivanja Turaka, Austrougarski vladari su počeli gradnju mostobrana na levoj, močvarnoj strani Dunava, naspram tvrđave. Oko ovog fortifikacijskog objekta je nastalo naselje trgovaca, zanatlija i vojnika. Ovo naselje je prvo nazvano Racko (Srpsko) selo, dok je kasnije nosilo naziv Petrovaradinski šanac. Nakon ratova početkom 18. veka, kada je došlo do povećanja naselja, građani željni slobode su uspeli, uz finansijski otkup od 80.000 forinti, da od carice Marije Terezije izdejstvuju status slobodnog kraljevskog grada, pod imenom Novi Sad. Tako Novi Sad nosi status grada od 1. februara 1748. godine.

S obzirom da je Novi Sad nastao na obalama Dunava, njegov razvoj se orjentisao na ovu reku, ali je u mnogome i zavisio od nje. Dunav je davao i daje Novosađanima vodu za piće, robu, putnike i ideje, a odnosi poplavama i sušama. Novi Sad i njegovi građani su zavisili od ćudi Dunava, odnosno da li će biti poplava ili će biti suše ili će Dunav uslišiti njihove želje i omogućiti plodnu godinu. Opasnost od poplava i ćudi Dunava je u mnogome umanjena izgradnjom sistema nasipa i kanalskih sistema, ali su građani Novog Sada naučili da poštuju Dunav i da žive uz njega. Pored toga, na ovom prostoru je Dunav oduvek bio prelažen i premoštavan. Nekada se preko Dunava prelazilo pontonskim mostovima, dok danas u Novom Sadu dunavske obale spajaju tri graciozna mosta. Novosadski mostovi su rušeni u ratovima, tako da su Novosađani čak deset puta premošćavali Dunav u 20. veku. Nakon što su mostovi porušeni i postavljen privremeni pontonski most Novosađani su u šali govorili da imaju četiri mosta i to jedan iznad Dunava i tri u Dunavu.
Od svog osnivanja Novi Sad je bio multinacionalni grad sa većinskim srpskim stanovništvom, ali je u velikom broju bilo i drugih: Mađara, Hrvata, Slovaka, Rusina, Grka, Cincara, Jevreja, Rumuna, Roma i mnogih drugih, a ovaj multietnički imidž je sačuvan i do danas. Od 1748. godine gradom je upravljao slobodno izabrani Magistrat. Tada je Novi Sad imao 4.620 stanovnika i na čelnim funkcijama grada su se naizmenično smenjvali pravoslavci i katolici. Početkom 19. veka Vuk Stefanović Karadžić, srpski prosvetitelj i reformator pravopisa, za Novi Sad je rekao da je „najveće srpsko opščenstvo na svijetu“. U Revoluciji 1848. godine je grad bombardovan i uništen. Nakon što je grad uništen građanstvo je pristupilo obnovi, unoseći elemente baroka i secesije, kao i ostale stilove u arhitekturu grada. Po završetku Prvog svetskog rata građani Novog Sada i Vojvodine su doneli istorijsku odluku da uđu u sastav Srbije, odnosno Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (buduće Jugoslavije), i od tada dele zajedničku istoriju. U 20. veku je Novi Sad nastavio svoj privredni i kulturni razvoj u okvirima Jugoslavije i Srbije i izrastao u moderan grad sa velikim građevinama i širokim bulevarima. Nakon Drugog svetskog rata u gradu se naglo uvećao broj stanovnika i grad se raširio na sve strane.

U toku razvoja grada Novosađani su brinuli o svom duhovnom životu. Prve sazidane pravoslavne crkve su bile: Nikolajevska crkva, Crkva Svetog Đorđa, Uspenska crkva i Almaška. U Novom Sadu verske objekte su podizali i pripadnici drugih vera: rimokatolici, grkokatolici, reformatori, protestanti, jermeni i jevreji. Osim duhovnog života, velika pažnja je posvećivana i obrazovanju i kulturi. U 19. veku u Novom Sadu su se nalazile dve gimnazije i brojne druge škole, a od kulturnih institucija osnovane su Srpska čitaonica i Srpsko narodno pozorište. Pored ovoga jedana od veoma važnih godina u istoriji Novog Sada je 1864. godina, jer je tada Matica srpska, najstarija srpska kulturna institucija osnovana u Budimpešti 1826. godine, preseljena u Novi Sad. Zajedno sa Maticom razvile su se i ostale ustanove kulture: Biblioteka Matice srpske, Galerija Matice srpske, Muzej Vojvodine, Muzej Grada Novog Sada i ostale. Pored institucija kulture, nauke i umetnosti zaslugu za drugi naziv grada „Srpska Atina“, koji označava zlatno doba kulture Novog Sada, nose i brojni njegovi istaknuti građani. Neki od njih su: Svetozar Miletić, Jovan Jovanović Zmaj, Platon Atanacković, Sava Tekelija, Jovan i Marija Trandafil. Još jedna poznata ličnost iz istorije Novog Sada je i Mileva Marić-Ajnštajn koja je sa svojim suprugom početkom 20. veka jedno vreme živela u Novom Sadu.
Osim ovoga i sajmovi imaju dugu tradiciju u Novom Sadu, a iz te tradicije sajmova i vašara je stvoren Novosadski Sajam. U okviru sajma se tokom cele godine održavaju značajne manifestacije, a jedna od najvećih, najvažnijih i najmasovnijih je Poljoprivredni sajam. Pored ove tradicije Novi Sad se ne može zamisliti bez kafana zabava i manifestacija. Novosadske manifestacije svoje korene imaju u raznim oblastima kulture i života, a među njima svojom tradicijom i originalnošću se ističu: Sterijino pozorje, Zmajeve dečije igre, Brankovo kolo, Vojvođanska tamburica i nezaobilazni EXIT i Festival uličnih svirača. Novosađani, takođe, imaju dugu tradiciju bavljenja sportom, o čemu svedoči činjenica da su brojni novosađani bili učesnici na Olimpijskim igrama i da sportski klubovi iz Novog Sada postižu značajne rezultate u svim sportovima i na svim  nivoima takmičenja. Jedan od najpopularnijih i najtrofejnijih sportova u Novom  Sadu je odbojka, a sportske manifestacije sa dugom tradicijom su Novosadski maraton i Fruškogorski maraton. Jedno od najpopularnijih mesta za rekreaciju u Novom Sadu u toku letnjih meseci je čuvena plaža Štrand.

Karakteristika Novog Sada, koja ga izdvaja, je to što je kroz svoj razvoj uspeo da očuva prirodne i kulturne znamenitosti u svojoj okolini. Od prirodnih znamenitosti moraju se spomenuti Specijalni rezervat prirode Koviljsko-petrovaradinski rit, vlažno stanište od izuzetnog značaja, važno stanište ptica i jedno od najvažnijih mrestilišta riba na celokupnom toku Dunava, i Nacionalni park Fruška gora, stanište velikog broja endemičnih vrsta flore i faune. U okviru ovih prirodnih znamenitosti, kao i u brojnim okolnim mestima se nalaze veoma značajne kulturne znamenitosti, koje su iz razloga svoje blizine veoma lako dostupni svima, ali još uvek nisu ukaljani masovnim turizmom.
U svakom slučaju, veoma bogata istorija Novog Sada, koja se prožima do današnjih dana i građani koji čuvaju i sa ponosom prepričavaju prošlost svog grada i koji su u ovom užurbanom vremenu uspeli da sačuvaju svoj karakter i vezu sa prošlošću su samo još jedan razlog da posetite ovaj grad, Novi Sad.